Piesek preriowy (nieświszczuk) – wygląd i charakterystyka gatunku

Piesek preriowy, znany także jako nieświszczuk, to niezwykle intrygujący i społeczny gryzoń, zamieszkujący prerie Ameryki Północnej. Ten wyjątkowy ssak, mimo nazwy sugerującej powiązania z psami, w rzeczywistości jest przedstawicielem rodziny wiewiórkowatych. Pieski preriowe są znane przede wszystkim ze swoich zachowań socjalnych i złożonej komunikacji. W ostatnich latach pieski preriowe zyskują popularność jako zwierzęta domowe, co budzi duże zainteresowanie ich naturą i pielęgnacją. W tym wpisie omówię pochodzenie pieska preriowego, jego wygląd oraz sposoby komunikacji.

W klasyfikacji systematycznej, pieski preriowe zaliczają się do rzędu gryzoni (Rodentia), rodziny wiewiórkowatych (Sciuridae), plemienia świstaków (Marmotini) oraz rodzaju nieświszczuków (Cynomys).

Prawdopodobnie wywodzi się ona z czasów odkrycia gatunku podczas ekspedycji Lewisa i Clarka w górę rzeki Missouri (1804–1806). Te niewielkie ssaki, zamieszkujące prerie, zwracały uwagę swoim zachowaniem – kopaniem nor oraz wydawaniem dźwięków przypominających szczekanie. To właśnie te cechy sprawiły, że nazwano je pieskami.

Co ciekawe, określenie „piesek preriowy” jest w Polsce uznawane za niepoprawne. Zgodnie z zasadami przyjętymi w publikacji „Polskie nazewnictwo ssaków świata” wydanej w 2015 roku przez Muzeum i Instytut Zoologii Polskiej Akademii Nauk, polskie nazwy ssaków powinny składać się z dwóch członów: nazwy rodzajowej i gatunkowej.

Tymczasem „piesek preriowy” odnosi się do rodzaju, a po dodaniu nazwy gatunku, np. czarnoogonowy, powstaje nazwa trójczłonowa (piesek preriowy czarnoogonowy), która jest niezgodna z obowiązującymi zasadami nazewnictwa. Z tego względu dla rodzaju Cynomys w języku polskim przyjęto nazwę „nieświszczuk”, a nie „piesek preriowy”.

Zasada ta nie dotyczy innych krajów. Często w różnych językach w nazwie można zauważyć człon „piesek preriowy”:

• nazwa amerykańska: black-tailed prairiedog,
• nazwa niemiecka: Schwarzschwanz-Prariehund,
• nazwa francuska: chien de praire a queue noire.

Nieświszczuki w naturze zajmują narożne pasy suchych równin ciągnących się od centralnego Teksasu do Kanady. Do tworzenia swoich kolonii-miast wybierają tereny porośnięte niską roślinnością, co w znacznym stopniu ułatwia im obserwację środowiska. Niestety ze względu na inwazję Europejczyków na nowym kontynencie, populacje piesków preriowych zmniejszyły się o 98%. Przyczynami było zanikanie wolnej prerii oraz intensywna działalność rolnicza. Lokalni rolnicy uważali je za szkodniki, które konkurowały z bydłem i bizonami o roślinność, dlatego przez lata niszczyli ich populacje.

Obecnie w Ameryce Północnej aktywnie działa wiele organizacji zajmujących się ochroną naturalnych siedlisk piesków preriowych. Co więcej, ich ochronie sprzyjają wyniki badań naukowych, które dowodzą, że egzystencja tych gryzoni jest kluczowa dla życia ponad 170 innych gatunków roślin i zwierząt. Jest to związane z ich wpływem na środowisko – pieski preriowe użyźniają i spulchniają glebę oraz oddziałują na szatę roślinną. Stwarza to nadzieję na odrodzenie się dzikich populacji nieświszczuków.

Znanych jest 5 gatunków nieświszczuków: białoogonowy (Cynomys leucurus), Gunnisona (Cynomys gunnisoni), meksykański (Cynomys mexicanus), mały (Cynomys parvidens) i czarnoogonowy (Cynomys ludovicianus). Najczęściej jako zwierzę domowe jest utrzymywany nieświszczuk czarnoogonowy, ponieważ w środowisku naturalnym jest najliczniejszy i nie jest gatunkiem zagrożonym wyginięciem.

Nieświszczuk czarnoogonowy z wyglądu jest podobny do naszego rodzimego świstaka. Dymorfizm płciowy jest niewielki:

• samiec osiąga długość 35–43 cm i wagę 575–1500 g,
• samica osiąga długość 34–40 cm i wagę 765–1030 g.

Długość ogona może się różnić niezależnie od płci, zazwyczaj mieści się w zakresie 3–10 cm.

Ciało piesków preriowych jest mocno zaokrąglone, z krótkimi kończynami zakończonymi długimi pazurami umożliwiającymi im kopanie nor. Głowa jest niewielka. Oczy duże, czarne osadzone po bokach głowy, wyspecjalizowane w detekcji ruchu na dużej przestrzeni. Uszy niewielkie, po bokach głowy z ograniczoną małżowiną uszną ułatwiającą bytowanie pod ziemią. Zdecydowanie wzrok i słuch należą do najlepiej rozwiniętych zmysłów tego gatunku.

Umaszczenie jest brązowawe z szarym odcieniem, natomiast spód ciała jest wyraźnie jaśniejszy. Koniec ogona jest czarny. Pieski preriowe linieją kilka razy w roku dlatego odcienie ich umaszczenia mogą się zmieniać w zależności od pory roku.

W hodowli wolierowej lub w warunkach domowych piesek preriowy żyje zazwyczaj 8–12 lat, natomiast w środowisku naturalnym jedynie 3–5 lat.

W środowisku naturalnym pieski preriowe żyją w koloniach-miastach liczących nawet tysiące osobników. Ich osiedla tworzy rozbudowany system korytarzy zakończonych norami. Korytarze te są ze sobą połączone, w konsekwencji mają więcej wejść co poprawia wentylację i jest bardzo przydatne w momencie ataku drapieżników.  

W koloniach piesków preriowych można wyróżnić trzy typy wejść do nor:

• wejście z kopcem obserwacyjnym – o wysokości 1 m i szerokości 1,5 m – służy do obserwacji terenu i ochrony przed powodzią,
• wejście użytkowe – z okrągłym kopcem o wysokości do 0,3 m i średnicy 2–3 m,
• wejścia na skraju kolonii – wykorzystywane do ucieczki przed drapieżnikiem.

System tuneli może sięgać nawet 3 m w głąb ziemi. Korytarze kończą się komorami o różnym przeznaczeniu – w jednych pieski śpią i odchowują młode inne służą jako spiżarnie lub miejsca do wydalania odchodów.

Podczas upałów lub silnych mrozów pieski preriowe przebywają wyłącznie w norach. Natomiast kiedy pogoda jest sprzyjająca, chętnie wychodzą na powierzchnię, gdzie poszukują pożywienia, bawią się i wzajemne pielęgnują. Wszelka aktywność na powierzchni odbywa się pod czujnym okiem strażników, którzy w charakterystycznej pozycji „słupka” nieustannie wypatrują zagrożenia. 

System porozumiewania się nieświszczuków jest jednym z najlepiej rozwiniętych w świecie zwierząt. Można wyróżnić szereg charakterystycznych dla nich zachowań umożliwiających komunikowanie się w stadzie.

Jednym z najbardziej charakterystycznych zachowań jest tzw. postawa „słupka”. Zwierzę  zastyga w pozycji wyprostowanej. W bezruchu, trwającym nawet kilkadziesiąt minut uważnie obserwuje otoczenie. Gdy zauważy zagrożenie wydaje ostrzegawcze szczeknięcia brzmiące jak „chirk-chirk”. Odgłos wydawany jest z częstotliwością 40 razy na minutę i ma na celu ostrzec całą kolonię przed niebezpieczeństwem. Po takim alarmie strażnik ucieka do nory z prędkością 55 km/h. Wartę przejmuje kolejny osobnik, znajdujący się nieco dalej. W sytuacji gdy drapieżnik jeszcze bardziej zbliża się do kolonii, wartownik powtarza zachowanie poprzednika.

Kiedy zagrożenie mija piesek preriowy, pełniący wartę wydaje odgłos brzmiący jak „jump-yip” i wygina ciało w łuk. Odgłos ten oznacza, że niebezpieczeństwo minęło, i często jest powielany przez wszystkie pieski w kolonii. W ten sposób całe stado otrzymuje sygnał, że może wrócić do codziennych zajęć.

Podobne zachowania obserwuje się również u nieświszczuków w hodowlach półdzikich – wolierowych i w domach. W domu te gryzonie uwielbiają przesiadywać na parapetach i obserwować, co się dzieje za oknem. Gdy zauważą coś, co uznają za zagrożenie wydają charakterystyczne odgłosy ostrzegawcze i uciekają do klatki. Pamiętaj! Zabezpiecz okolice parapetu, by zwierzę w momencie ucieczki nie doznało urazów.

Z kolei odgłos „jump-yip” w warunkach domowych często pojawia się, gdy nieświszczuk zauważy swojego opiekuna po dłuższej nieobecności. Podobnie jak w naturze, dźwięk ten bywa powtarzany przez inne osobniki, co świadczy o ich silnych więziach społecznych.

Kolejnym charakterystycznym zachowaniem społecznym piesków preriowych jest dotykanie się pyszczkami, a dokładniej siekaczami, co może wyglądać jak pocałunek. Ten gest pełni ważną funkcję komunikacyjną: służy rozpoznawaniu i potwierdzaniu tożsamości członków kolonii. Zachowanie to występuje wyłącznie między osobnikami należącymi do tej samej grupy społecznej.

W warunkach hodowlanych można zaobserwować podobną reakcję wobec człowieka – pieski preriowe często „całują” swojego opiekuna, gdy zostanie on już zaakceptowany jako członek stada.

Zupełnie inne reakcje można zaobserwować w przypadku spotkania obcych piesków preriowych. W celu odstraszenia intruza, zwierzęta szczekają na siebie zębami (odgłos podobny do stukania zębami), puszą sierść na ogonie i zaczynają się przeganiać.

Podobne zachowania mogą wystąpić w stosunku do osób z którymi pieski nie miały wcześniej kontaktu. Zdarza się, że w takiej sytuacji stają się agresywne i mogą ugryźć. Jednakże jest to cecha bardzo indywidualna. W zależności od usposobienia pieska, mogą zdarzyć się zarówno osobniki które akceptują wyłącznie swojego opiekuna/opiekunów, jak i takie które są otwarte również na obce osoby.

Tak, piesek preriowy (nieświszczuk) może być zarówno utrzymywany w domu jak i w wolierze. Niezwykłe, społeczne zachowania tych gryzoni sprawiają, że coraz częściej spotyka się je w hodowlach amatorskich na terenie całego świata. Niestety w parze z zainteresowaniem tymi wspaniałymi gryzoniami nie idzie wiarygodna wiedza na temat pielęgnacji, wymagań i zwyczajów co często powoduje sporo problemów w ich utrzymaniu.